Veerkracht na ontwrichting: breuklijnen integreren

Op 5 juni vierde ik een bijzondere mijlpaal: de presentatie van mijn boek Leven en borstkanker. Hiermee werd een periode van onzekerheid en angst door mijn diagnose borstkanker ook een verhaal van groei en onverwachte mogelijkheden.

Het werd een warme en bijzondere middag, gedragen door mensen die al jarenlang een belangrijke rol spelen in mijn leven. Twee dierbare vriendinnen stonden letterlijk en figuurlijk naast mij, zoals zij dat ook deden tijdens de donkerste momenten van mijn ziekteproces. Een van de twee, Ira van der Steenstraten, psychiater (niet-praktisered) nu werkend als professional coach, gaf een presentatie over Posttraumatische Groei (Post Traumatic Growth, PTG). Haar inzichten vormen de basis voor deze blog.

Wat is Posttraumatische Groei?

Posttraumatische Groei is het verschijnsel waarbij mensen na een ingrijpende, levensveranderende gebeurtenis niet alleen herstellen, maar ook positieve psychologische veranderingen ervaren. Het concept werd in 1996 geïntroduceerd door de psychologen Richard Tedeschi en Lawrence Calhoun. Een traumatische ervaring kan onze fundamentele overtuigingen over onszelf, anderen en de toekomst diepgaand ontwrichten maar ook zorgen voor ruimte voor nieuwe perspectieven en persoonlijke groei.

Tedeschi en Calhoun onderscheiden vijf domeinen waarin posttraumatische groei zichtbaar kan worden:

• Een grotere waardering voor het leven: kleine dingen krijgen meer betekenis en prioriteiten verschuiven.
• Verdiepte relaties met anderen: verbindingen worden hechter en je merkt wie er werkelijk voor je is.
• Nieuwe mogelijkheden: er is meer oog voor nieuwe kansen en andere richtingen.
• Ervaren persoonlijke kracht: het besef dat je meer aankunt dan je ooit dacht.
• Existentiële verdieping: een veranderde kijk op het leven, met meer aandacht voor zingeving en betekenis.

Groei betekent niet dat het lijden verdwijnt

Posttraumatische groei is geen ontkenning van de pijn, het verdriet of verlies. Groei en lijden bestaan naast elkaar, soms zelfs op dezelfde dag. Waar het bij PTG om gaat is dat je, door de worsteling heen, soms iets vindt dat er eerder niet was: inzichten, relaties of levenskeuzes die er voor de gebeurtenis niet waren. En deze groei vervangt niet de pijn maar ze bestaat ernaast.

Betekenisgeving als motor van groei

Binnen het PTG-model speelt het onderscheid tussen intrusieve en deliberate ruminatie een sleutelrol. Na de gebeurtenis dringen zich in eerste instantie oncontroleerbare gedachten op en gaat iemand malen en piekeren. Dit wordt intrusieve ruminatie genoemd en is een normale reactie op ontwrichting. Gaandeweg kan een verschuiving ontstaan naar wat Tedeschi en Calhoun deliberate ruminatie noemen. Het gaat dan om bewust stilstaan bij vragen als: Wat betekent deze ervaring voor mij? Hoe kijk ik nu naar mezelf? Wat wil ik behouden en wat wil ik veranderen? Hoe past dit in mijn levensverhaal?

Dit proces van meaning-making maakt het mogelijk om een nieuw verhaal over jezelf en je leven te construeren. Niet door de ontwrichting uit te wissen, maar door haar betekenis en een plaats te geven.

Borstkanker en posttraumatische groei

Binnen de psycho-oncologie is PTG uitgebreid onderzocht, met name bij vrouwen die borstkanker hebben doorgemaakt. Het onderzoek laat zien dat veel vrouwen na hun ziekteproces elementen van posttraumatische groei rapporteren. Twee factoren blijken daarbij vooral terug te komen:  

• Sociale steun: de kwaliteit van verbindingen met partner, familie, vrienden en lotgenoten. Niet het perfecte antwoord van de omgeving, maar de verbinding maakt het verschil.
• Waardering en actieve betekenisgeving.

PTG is een waardevol kader voor iedereen die betrokken is bij borstkanker: het geeft taal aan de ervaring dat het leven na kanker niet alleen een verhaal van verlies is, maar ook een verhaal kan zijn van verdieping en heroriëntatie. Niet ondanks, maar juist dankzij de breuklijnen. Door deze te integreren in het leven.

Dit concept is natuurlijk breder toepasbaar. Iedere ervaring die het leven fundamenteel ontwricht, zoals een ernstige ziekte, verlies van een dierbare, een scheiding, een ongeval of een andere crisis,  kan een proces van posttraumatische groei op gang brengen.

Daarbij sluit PTG mooi aan bij de woorden van psychiater Dirk De Wachter, die herstel omschrijft als het vermogen om het "gedoe" van het leven te integreren en vervolgens weer verder te gaan. Herstel betekent dan niet dat de pijn verdwijnt, maar dat deze onderdeel wordt van je levensverhaal zonder je hele identiteit te bepalen.

De rol van emotionele verwerking

Vanuit het perspectief van Emotion-Focused Therapy (EFT) van Leslie Greenberg krijgt dit proces nog een extra dimensie. Hij stelt dat emotionele verandering noodzakelijk is voor een blijvende verandering  in de groei en het welzijn van cliënten. Als iemand de angst, machteloosheid, verdriet, boosheid, schuldgevoelens en eenzaamheid in contact met anderen kan doorleven en verwerken, ontstaat ruimte voor herstel, groei en verdere ontwikkeling.

Een opdracht voor de behandelkamer

Ook voor psychotherapeuten biedt posttraumatische groei een waardevol perspectief. Het helpt om voorbij de klacht of diagnose te kijken en aandacht te hebben voor de existentiële impact van ontwrichtende gebeurtenissen. Ziekte raakt immers niet alleen het lichaam. In de behandelkamer vraagt dat om meer dan het behandelen van symptomen of DSM-classificaties.

Want veerkracht ontstaat vaak niet ondanks de breuklijnen in ons leven, maar juist doordat we ze leren herkennen, verdragen en ze uiteindelijk integreren in ons levensverhaal.