Het lichaam in de behandelkamer

Als dochter van een arts en een maatschappelijk werkster is het lichaam voor mij een vast en logisch onderdeel van het gesprek. Als cliënten het hebben over verwerking van ziekte en bijbehorende aanpassingen in hun leven, verloopt het gesprek voor mij heel vanzelfsprekend.

Toen ik onlangs lesgaf aan gz-psychogen over medische psychologie, viel het me op hoe weinig natuurlijk het voor anderen nog steeds is om het lichaam mee te nemen in een klinische blik. Terwijl cliënten toch letterlijk met hoofd en lijf de spreekkamer binnenkomen.

We noemen het holistisch
In theorie omarmen we een holistische blik, maar in de praktijk blijft het lichaam vaak buiten beeld. Dat is opmerkelijk, want de hersenen, waar wij psychologen toch op gefocust zijn, zijn ook slechts één van de vele organen van het lichaam. Er zijn zoveel situaties waarbij we het lichaam een grote rol in onze spreekkamer zouden moeten geven.

Ziek zijn is ingewikkeld
Denk bijvoorbeeld aan medicatie die invloed heeft op het brein of nier- of leverproblemen die door veranderde bloedwaarden cognitieve klachten kunnen geven. Maar er is meer. Ziek zijn vergroot ook de draaglast en heeft over het algemeen een negatief effect op de draagkracht. Zelfs met een griepje is het al lastig hardlopen.

Hormonen zowel bij mannen als vrouwen
Of denk aan de impact van hormonen, zowel bij mannen als bij vrouwen. Premenstrueel syndroom, post partum depressie of de overgang. Maar bijvoorbeeld ook anti-hormoontherapie bij verschillende vormen van kanker of schildklierproblematiek.

Het lichaam heeft een geheugen
We kennen allemaal Bessel van der Kolks “The body keeps the score.” Vroegkinderlijk trauma en trauma laten sporen achter. Spanning nestelt zich in spieren, de ademhaling en hormonale systemen. Het lichaam went niet, het wordt alerter.  

Aanhoudende lichamelijke klachten
Bij aanhoudende lichamelijke klachten wordt vaak gezegd: “Het zit tussen je oren.” En dat klopt nog ook. Trek maar eens twee lijnen vanaf beide oren naar de grond. Een groot gedeelte van het menselijk lichaam zit inderdaad tussen de oren. Een reminder dat psyche en soma geen gescheiden werelden zijn.

Andere taal
Onlangs las ik het boek van Marije van der Lee*: De psychologische impact van kanker. Beter afgestemde zorg door de netwerkbenadering. Marije pleit voor een bredere taal in de ggz die meer gaat over de gehele mens: dus over hoofd en lichaam. Waarbij we de klachten niet moeten isoleren, maar oog moeten hebben voor alle factoren die invloed hebben op die klacht. Want het gaat vaak over een complexe kluwen van factoren die elkaar beïnvloeden. Aan 1 touwtje trekken helpt niet om die gehele kluwen te ontwarren.

Geen losse draad
Een voorbeeld: een vrouw die na borstkanker anti-hormoontherapie krijgt, krijgt last van opvliegers. Daardoor slaapt ze slecht en gaat ze piekeren. Ze slaapt daardoor nog slechter en krijgt last van angst. Dit zorgt voor meer spanning, waardoor ze meer opvliegers krijgt. Ze krijgt last van concentratieverlies en problemen op haar werk en dit heeft invloed op haar zelfbeeld. En dat terwijl ze óók moet wennen aan een veranderd lichaam. En mogelijk worden eerdere ervaringen gerelateerd aan verlies van autonomie, zoals seksueel grensoverschrijdende ervaringen of intergenerationeel trauma, opnieuw getriggerd. Kortom: haar situatie bestaat uit een netwerk van problemen, niet uit een losse draad.

Welke vraag helpt wél?
In de evaluatie van de lessen over medische psychologie spraken we over de kunstmatige scheiding tussen soma en psyche. Eigenlijk zou iedere psycholoog de vraag moeten stellen: op welke manier beïnvloedt jouw ziekte (diabetes/kanker/reuma/hoofdpijn) jouw leven? En: hoe ga je daar mee om? Hoe ben je eerder in je leven om gegaan met dingen die jou belemmeren in je doen en laten?

De ziekte kan je als psycholoog niet behandelen. Maar je kan iemand wel helpen een manier te vinden om te leven met de belemmeringen die horen bij de ziekte. Zoals Dirk de Wachter zo mooi uitlegt: herstel betekent dat je het probleem kunt integreren in je bestaan en verder kunt leven. In plaats van te vechten, te negeren of terug te vallen in ‘ik kan niets.’

Medische psychologie
Medische psychologie is niets anders dan cliënten helpen om met hun lichamelijk kwetsbaarheid om te gaan. Omdat een mens een geheel is: een lichaam met meerdere organen die elkaar beïnvloeden.

Laten we in de ggz blijven zien hoe lichamelijke kwetsbaarheid de draaglast vergroot en de draagkracht verkleint. En laten we onze cliënten blijven ontmoeten in hun volle mens-zijn: hoofd én lichaam, psyche én soma.

* Marije en ik worden tijdens het alternatieve boekenbal van de RINO Amsterdam in maart samen geïnterviewd over onze (kanker en psyche) boeken. Het thema kanker is een eerbetoon aan Lies Ruiter, het belangrijke onlangs overleden boegbeeld aan het Leidseplein.

Tip: Een prachtig voorbeeld van hoe alles met elkaar samenhangt: H3-Netwerk voor vrouwen | Overgang, ADHD en het hart.