Macht. Studiedag NVPP
Macht en onmacht kunnen niet als simpele tegenpolen worden beschouwd, maar als dynamieken die voortdurend in elkaar overlopen en elkaar wederzijds bepalen. In concrete situaties, zoals bij demonstraties, kunnen mensen zich tegelijk machtig en onmachtig voelen, afhankelijk van hun positie en perspectief. Freud zag macht in relatie tot de driften: menselijke verlangens om te bezitten en te overheersen worden begrensd door cultuur en maatschappelijke regels, maar nooit volledig beteugeld. Melanie Klein beschreef hoe een baby afhankelijk is van de moeder, maar haar ook als machtig of zelfs bedreigend kan ervaren wanneer behoeften niet worden vervuld; dit laat zien dat macht en onmacht vanaf het begin met elkaar verweven zijn. Volgens Donald Winnicott ontwikkelt een kind zich gezond wanneer het voldoende wordt ondersteund, maar ook frustratie leert verdragen. Hierdoor ontstaat geleidelijk autonomie en een realistischer beeld van eigen invloed. Jacques Lacan voegde daaraan toe dat verlangen nooit volledig bevredigd kan worden, waardoor macht altijd verbonden blijft met een gevoel van tekort. Deze vroege ervaringen vormen blijvende patronen hoe mensen zich verhouden tot anderen, bijvoorbeeld in gevoelens van dominantie, slachtofferschap of wederzijdse afhankelijkheid.
Op sociaal niveau spelen machtsverhoudingen een grote rol in groepen en samenlevingen. Mensen nemen vaak normen en hiërarchieën over uit hun omgeving, zoals beschreven door Frantz Fanon, en kunnen gevoelens projecteren op anderen, wat leidt tot uitsluiting of vijanddenken. Macht kan bovendien verslavend zijn en gepaard gaan met angst om deze te verliezen. In de therapeutische relatie zijn deze dynamieken onvermijdelijk aanwezig.
De therapeut heeft formele macht, bijvoorbeeld door het bepalen van kaders en interpretaties, maar is tegelijk afhankelijk van de patiënt. Jessica Benjamin introduceerde het concept van “derdsheid”: een positie voorbij de tegenstelling van macht en onmacht, waarin wederkerigheid en erkenning centraal staan. Het ontwikkelen van deze positie vraagt voortdurende reflectie op blinde vlekken en het erkennen van wederzijdse invloed. Zo kan macht niet alleen beperkend, maar ook constructief worden ingezet, zowel in therapie als daarbuiten.
Een studiedag van de Nederlandse Vereniging voor Psychoanalytische Psychotherapie over het thema macht. Sprekers zijn: Jessica Benjamin, Christien Brinkgreve, Richard van Elmpt, Maggie Eybrechts, Malin Fors en Erik van de Loo. Dagvoorzitter is Mariëlle Hendriksen.
Masterclass Jessica Benjamin
Op zaterdag 7 november geeft Jessica Benjamin een exclusieve masterclass voor BIG-geregistreerde collega’s van 9.30 uur tot 12.30 uur op Olympiaplein 4 te Amsterdam, met aansluitend een lunch.