Het verschil tussen hebben en zijn

Woorden lijken soms onbelangrijk. Maar ze maken een groot verschil in hoe iemand naar zichzelf kijkt en hoe relaties, die onder druk staan van ziekte of psychische klachten, functioneren.

In de gesprekken die ik heb met paren die te maken krijgen met een ingrijpende ontregeling, zoals kanker, depressie of een combinatie van beide, sta ik regelmatig stil bij het verschil tussen 'hebben' en 'zijn'. Dat lijkt een taalkundige nuance, maar het raakt aan iets fundamenteels: de vraag of de ontregeling iemands identiteit wordt, of slechts een onderdeel van diens leven.

Ruimte

Wie zegt: ‘ik ben kanker-patiënt’ ‘ik ben depressief’ of ‘ik ben ADHD-er’, lijkt samen te vallen met de aandoening. Zo wordt de diagnose niet alleen een beschrijving van wat iemand meemaakt, maar ook van wie iemand is.

Dat werkt anders als iemand zegt: ‘Ik heb kanker’, ‘ik heb een depressie’ of ‘ik heb ADHD’. Er blijft dan ruimte voor andere aspecten van het leven. Je ‘hebt’ immers wel meer: een gezin, een beroep, een hobby, vrienden, vakantieplannen en misschien gewoon zin in een kop koffie. 

Veel mensen vinden dit onderscheid helpend. Het maakt zichtbaar dat een ziekte of psychische aandoening een deel van het leven beïnvloedt, maar dat het niet de hele persoonlijkheid definieert. De ontregeling is er, maar vormt niet de volledige identiteit.

De ontregeling als ongenode gast

In relatietherapie helpt deze manier van kijken ook om de impact van ziekte of psychische klachten samen te dragen. Niet de persoon die ziek is, is het probleem, maar de ontregeling die zich als ongenode gast in het leven en de relatie heeft genesteld.

Hiermee verschuift meteen ook de verantwoordelijkheid. Want een geannuleerd etentje, een vakantie die niet doorgaat of de vele ritten naar behandelaars zijn geen persoonlijke keuzes of tekortkomingen, het zijn gevolgen van de ontregeling. En precies die verschuiving kan ervoor zorgen dat verwijten verminderen en er binnen de relatie ruimte komt samenwerking: hoe gaan wij samen om met wat ons overkomt?

Tussen twee koninkrijken

Schrijfster Susan Sontag beschrijft in Illness as Metaphor de wereld van gezondheid en ziekte als twee verschillende koninkrijken waarbij iedereen burger is van beide werelden. Soms verblijf je vooral in het ene, soms in het andere. Zelf voeg ik daar graag nog een Schengengebied aan toe, want ook wanneer iemand ernstig ziek is of psychische klachten heeft, blijft het belangrijk om vrij te kunnen reizen naar het land van de gewone rollen en activiteiten.

Dat zien we bijvoorbeeld terug in de aandacht voor werk tijdens ziekte. Werk is voor veel mensen meer dan inkomen. Het biedt structuur, betekenis, sociale contacten en een gevoel van continuïteit. Vaak is het even zoeken, samen met je bedrijfsarts of je leidinggevende, maar hoe fijn is het om even werknemer te zijn in plaats van patiënt. Ik geloof in een multiple persoonlijkheid: je bent meer dan je diagnose. Je bent immers altijd ook nog werknemer, collega, vrijwilliger, of ouder.

Terug naar een bredere identiteit

Hoe sterk identiteiten kunnen verschuiven, merkte ik zelf tijdens de promotie van mijn boek. Tijdens bijeenkomsten in de borstkankermaand was borstkanker logischerwijs vaak het centrale gespreksonderwerp. Dit maakte dat zelfs met mijn boek onder de arm op promotietour, mijn identiteit weer begon te schuiven van ‘Christine-de-auteur’ naar ‘Christine- de borstkankerpatiënte’.

Het is wel begrijpelijk. Mensen zoeken nu eenmaal verbinding via gedeelde ervaringen. Wie ontdekt dat een ander ook een hond heeft, raakt gemakkelijk in gesprek over rassen, gedrag of wandelingen. Hetzelfde gebeurt rond ziekte. Voor je het weet gaat het voornamelijk nog over behandelingen, bijwerkingen en herstel. Maar hoe waardevol die herkenning ook is, het kan ervoor zorgen dat één aspect van iemands leven alle andere aspecten overschaduwt.

Daarom is het belangrijk om de bredere identiteit steeds weer terug te halen. Niet alleen: ik heb een behandeling voor borstkanker gehad. Maar ook: ik heb een boek geschreven. En: ik heb werk waar ik plezier aan beleef, mensen van wie ik houd, plannen voor de toekomst en interesses die niets met ziekte te maken hebben.

Een mens is meer dan een diagnose

Jim van Os en Lars Veldmeijer schreven een opiniestuk in PLOS Mental Health:The rise of diagnostic identities in society over hoe een 'label' of diagnose overal zit. Het verandert je zelfbeeld, je verwachtingen en je levensverhaal. 

En juist daarom is voor psychotherapeuten het onderscheid tussen hebben en zijn zo relevant. Als in de spreekkamer ruimte is voor meer dan de klacht, dan komen we uit bij de positieve gezondheid: de brede kijk die niet langer alleen kijkt naar de ziekte of klachten, maar naar het vermogen van mensen om zich aan te passen en eigen regie te voeren. En een beetje te wennen aan die onaangepaste ongenode gast en die te leren nudgen in een positie zodat de ontregeling minder overheersend wordt en de levensruimte toeneemt.

En een mens is meer dan zijn diagnose, klacht of behandeling. En dat is precies het verschil tussen hebben en zijn.