De schaamte moet van kant wisselen

“De schaamte moet van kant wisselen.” Met deze uitspraak verwoordde Gisèle Pelicot, slachtoffer van jarenlang seksueel misbruik, wat veel slachtoffers dagelijks ervaren: niet de dader schaamt zich, maar het slachtoffer.

In mijn spreekkamer komt seksueel grensoverschrijdend gedrag vaak ter sprake. En elke keer schrik ik van de vrouwen die de verantwoordelijkheid bij zichzelf leggen en aan zichzelf twijfelen. Misschien heb ik toch wel aanleiding gegeven. Ik flirtte toch ook? Ik ging vrijwillig mee met mijn baas, accepteerde zijn drankje. Of: we zijn nu eenmaal getrouwd en hij heeft die behoefte gewoon heel sterk. Of: anders hebben we weer zo’n gedoe.

Veel slachtoffers beschuldigen zichzelf en ont-schuldigen daarmee de dader. Victim blaming door het slachtoffer zelf: had ik maar niet alleen moeten fietsen, had ik maar geen kort rokje aan moeten doen, had ik maar niet moeten drinken.

Meer dan ongewenst gedrag

Veel werkplekken hebben inmiddels wel een meldpunt waar je 'ongewenst gedrag' kan aangeven. Die term dekt de lading als het gaat om kauwgom onder een tafel plakken of in je hand niesen en dan toch handen schudden. Want dat is ongewenst gedrag. Maar aanranding en verkrachting zijn zoveel meer dan dat. Woorden doen ertoe. En een te zachte omschrijving bagatelliseert.

Wederzijdse instemming

In zijn oudejaarsconference verwoordde Peter Pannekoek het heel treffend: als je bij iemand op bezoek wilt komen, vraag je eerst of het uitkomt. Je stemt af met de ander of je bezoek wel gewenst is. Seks is een vorm van op bezoek komen. En soms ben je niet welkom. Soms heeft de ander eerst ingestemd met een ‘ja, leuk idee,’ maar verandert dan in de loop van de avond toch van gedachten. Want ook dat kan. Een afspraak mag je altijd afzeggen en je hebt het recht om de bezoeker weg te sturen.

Dat wil ik morgen weer

Van psychotherapeut en seksuologe Ingeborg Timmerman heb ik geleerd: “seks, dat is alles waarvan je zegt “hmmm, dat wil ik morgen weer.” En als een seksuele handeling niet prettig is, door bijvoorbeeld angst, pijn of vaginale droogte, dan wil je dat niet morgen weer. Je lichaam wordt daar niet enthousiast van.

Voor mijn cliënten kan het echt een eye opener zijn als ik vertel dat alles wat niet fijn is, geen seks is. En ook als ik uitleg dat juist dan dat ‘even kaken op elkaar’ alleen maar meer pijn en meer verkramping oplevert. Want als een vrouw denkt dat zij zich er toch maar even doorheen moet slaan, dan reageert de bekkenbodemspier met: “oh, ik houd hier de boel even dicht, want dit is niet gezellig meer.”

Schaamte

Vrouwen lijken niet alleen geboren te zijn met een schuldgevoel wat ze maar moeilijk ‘uit’ kunnen schakelen, ze lijken ook de veroordelende stem van de buitenwereld geïnternaliseerd te hebben. Maar als slachtoffer ben je nooit verantwoordelijk voor het gedrag van de ander. Slachtoffers hoeven zich niet te schamen voor wat hun is aangedaan. Het was immers niet hun keuze.

Openheid

Om schuld, schaamte en eenzaamheid te doorbreken kan openheid helpen. Dat besef verdient meer ruimte, op de werkvloer, binnen sportverenigingen, in families en vriendengroepen. Daarom zeg ik tegen iedereen: vertel wat er is gebeurd, vertel het aan je collega’s, je vrienden en je clubgenoten.

De schaamte moet van kant wisselen

Hoewel maatschappelijke aandacht voor seksueel grensoverschrijdend gedrag is toegenomen, dragen veel slachtoffers nog altijd de last van zelfverwijt en schaamte. Psychotherapeuten komen dit maar al te vaak in hun praktijk tegen. Tegen alle vrouwen en mannen die slachtoffer zijn van seksueel grensoverschrijdend gedrag zegt ik, net als Gisèle Pelicot, de schaamte moet van kant wisselen. Want de daders waren het die de grenzen overschreven. En daarmee zijn zij degenen die zich moeten schamen.

Tips

• Voor wie meer wil lezen over de reactie van mensen op bedreigende en overweldigende situaties is Verlamd van angst van Agnes van Minnen een aanrader. Het boek beschrijft onder meer hoe bevriezen (freezing) een normale, evolutionair bepaalde reactie kan zijn op gevaar;

• 26 november houdt Iva Bicanic haar oratie ‘De stilte een stem geven’ vanwege haar benoeming tot hoogleraar ‘Seksueel misbruik van kinderen: gevolgen en behandeling.’ Haar oratie start om 16:15 uur is te volgen via livestream;

• Het Centrum Seksueel Geweld is de plek waar slachtoffers van een nare seksuele ervaring  – online of offline – de hulp kunnen krijgen die ze nodig hebben: forensische, medische en psychische hulp;

• Het Centrum Seksueel Geweld heeft een landelijk onderzoekspanel waar ervaringsdeskundigheid centraal staat. Iedereen van 18 jaar en ouder die een vorm van online of offline seksueel grensoverschrijdend gedrag heeft meegemaakt, kan anoniem deelnemen aan het Stempanel en zo een bijdrage leveren om seksuele grensoverschrijding beter te begrijpen en de hulpverlening verder te verbeteren.